خواجه نظام الملك طوسى در سيرالملوك ( سياست‌نامه ) نيز به وظايف و صفات محتسب اشارتى دارد : « همچنين به هر شهرى محتسبى بايد گماشت ، تا ترازوها و نرخها راست مىدارد و خريد و فروختها مىداند ، تا اندر آن راستى رود ؛ و هر متاعى از اطراف آرند و در بازارها فروشند ، احتياط تمام كند تا غشى و خيانتى نكنند ، و سنگها راست دارند ، و امر معروف و نهى منكر به جاى آرند . و پادشاه و گماشتگان بايد كه دست او قوى دارند ، كه يكى از قاعدهء مملكت و نتيجهء عدل اين است ، و اگر جز اين كنند ، درويشان در رنج افتند ، و مردم بازارها چنان كه خواهند خرند و چنان كه خواهند فروشند و فضله جوى مستولى شوند ، و فسق آشكارا شود و كار شريعت بىرونق گردد . و هميشه اين كار يكى از خواص را فرمودندى يا خادمى را يا پير تركى را ، تا هيچ محابا نكردى و خاص و عام از او بترسيدندى . همهء كارها بر انصاف بودى و قواعد اسلام محكم ( تصحيح جعفر شعار ، ص 63 - 64 ) . ص بيست ، س 3 تعيين بها براى كالاها - اين حكم محلّ تأمل است . رجوع شود به صفحهء 49 كتاب و يادداشت مربوط به همان صفحه . ص بيست و يك س 19 نهاية الرتبة . . . - اين كتاب به تحقيق دكتر بازالعرينى ، به وسيلهء لجنة التأليف ، مصر ، در سال 1956 م . چاپ شده است . رجوع شود به مقالات و بررسيها ، سال 1354 شمسى ، ش 21 و 22 ، ص 202 . ص بيست و دو ، س 12 كتب مشابه - مؤلف در بيان بيشتر مطالب از آثار امام غزالى مخصوصا احياء العلوم بهره برده ، و با اينهمه در حدّ خود بسيار سودمند و نفيس است ، خاصّه فرقهايى كه در باب قاضى و محتسب بيان كرده ، از دقت و اهميّت كافى برخوردار است . در ساير قسمتهاى كتاب هم آرا و عقايد بسيار مهمى ديده مىشود ، از جملهء آنها شرح راههاى تقلب در هر شغل و پيشه است كه آن مطالب را در جاى ديگر به هيچ وجه نمىتوان به دست آورد ( نظر استاد محترم آقاى حسن قاضى ) . ص بيست و چهار س 3 كلّه‌فروش - در كتاب « مناقب » اوحدالدين كرمانى « سرپز » آمده است ( ص 36 دستنويس ) . ص 15 ، س 5 - متن حديث رسول اكرم اين است : « من ارضى اللّه بسخط النّاس كفاه شرّهم ، و من ارضى النّاس بسخط اللّه و كله اليهم ، و من احسن فيما بينه و بين اللّه احسن اللّه فيما بينه و بين النّاس ، و من اصلح سريرته اصلح اللّه علانيته ، و من عمل لآخرته كفاه اللّه امر دنياه . » ص 28 ، س 1 - شرط اقامهء نماز جمعه دست‌كم حضور 40 تن است - مؤلف شافعى است و در مذهب شافعى وجود دست كم چهل نفر براى اقامهء نماز جمعه لازم است ، امّا در